ДЕНЕСКА Е СВ. КОНСТАНТИН И ЕЛЕНА: Каде и како во Македонија се слави празникот на рамноапостолните цар и царица

Православните верници денеска го слават споменот на светите цар Константин и неговата мајка, царицата Елена. Поради нивните огромни заслуги за признавањето, заштитата и ширењето на христијанството, Светата црква ги прогласила за светители и рамноапостолни – што значи дека по своето значење се рамни на Христовите апостоли.

Царот Константин Велики спаѓа меѓу највлијателните личности во историјата на човештвото, бидејќи ставил крај на тривековните крвави прогони и ја прогласил верската толеранција во моќната Римска империја.

Именден денеска празнуваат: Костадин, Костадинка, Кочо, Елена, Ленка, Илона…

Од сурови прогони до слобода на верата

Во првите три века христијаните биле подложени на сурови мачења. Најжестоките прогони се случувале во времето на Диоклецијан и Максимијан, кога се рушеле храмови и се палеле светите книги. Ситуацијата почнала да омекнува дури во времето на Констанциј Хлор, таткото на Константин.

Константин е роден во Наисус (денешен Ниш), најверојатно околу 272 година (наместо често споменуваната 274 г.), каде што татко му служел како висок римски офицер. Неговата мајка Елена била побожна жена со исклучително добро срце, која постојано го советувала својот син да ги заштитува христијаните. По смртта на татко му во 306 година во Британија, војската го прогласила Константин за владетел на Западниот дел од Империјата.

„Со овој знак ќе победиш“: Клучната битка кај Милвијскиот мост

Во 312 година, народот во Рим побарал помош од Константин за да се спаси од тиранијата на Максенциј. Пред одлучувачката битка, Константин се наоѓал во голема дилема на кој бог да му се помоли.

Според историските записи и црковното предание, на небото среде бел ден се појавил светол крст со напис: „Со овој знак ќе победиш“ (In hoc signo vinces). Следната ноќ, во сонот му се јавил самиот Спасител, советувајќи го да направи воено знаме (лабарум) со знакот на крстот и да го носи пред војската.

Царот веднаш наредил златарите да го изработат знамето:

• На златно копје бил поставен пречник кој формирал крст.
• На врвот имало златен венец со бесценети камења и Христовиот монограм (Хр).
• Од пречникот висела пурпурна ткаенина извезена со злато.

Со овој штит и знаме, војската на Константин извојувала брилијантна победа на 28 октомври 312 година кај Милвијскиот мост, а Максенциј се удавил во реката Тибар.

Историскиот Милански едикт и вистината за крштевањето

Веднаш по влегувањето во Рим, во 313 година, Константин го соосновал историскиот Милански едикт, со кој на христијанството му се дава целосна слобода и рамноправност.

Подоцна, за време на своето владеење, тој извојувал уште две големи победи под заштита на крстот – против Скитите на Дунав и во војната што му овозможила да го изгради Константинопол (Цариград), Новиот Рим, кој станал престолнина на Империјата. Во 325 година, тој го свикал и Првиот вселенски собор во Никеја, каде што била осудена ереста на Ариј и биле поставени темелите на православното верување.

Историска исправка: Иако подоцнежните средновековни легенди раскажуваат за чудотворно лекување и крштевање од епископот Силвестер во Рим, историската наука и официјалните црковни хроники потврдуваат дека царот Константин примил свето крштевање на својата смртна постела во Никомидија во 337 година, што било честа практика во тоа време.

Како царицата Елена го пронашла Чесниот Крст

Светата царица Елена останала запаметена по својата огромна хуманитарна дејност и ктиторство. Во нејзините доцни години, таа заминала на аџилак во Ерусалим со цел да го пронајде крстот на кој бил распнат Исус Христос.

По долги пребарувања, околу Гробот Господов биле откопани три крста (бидејќи тука биле распнати и двајцата разбојници). За да откријат кој е Христовиот, тогашниот ерусалимски патријарх Макариј наредил да ги положат врз телото на еден починат човек од погребна поворка што минувала оттука. Кога го допреле третиот крст – мртовецот оживеал, што било јасен знак за божествената моќ на Чесниот Крст.

Царицата Елена се упокоила набрзо потоа, околу 326–327 година, на речиси 80-годишна возраст, а нејзиниот син Константин ја надживеал за десет години и починал на 22 мај 337 година. И двајцата биле погребани во грандиозната црква на Светите Апостоли во Цариград.

Каде и како се празнува во Македонија?

Во македонската народна традиција, овој празник (во народот познат и како Свети Цареви) се смета за „тежок“ празник и строга забрана за секаква тешка работа на поле или дома.

• Гевгелиско (с. Мрзенци): Празникот се смета за аталија (непрекршлив ден за одмор). Традиционално се одело на голем панаѓур во селото Мрзенци.
• Радовишко (с. Конче): Верниците уште од навечер оделе во манастирската црква во селото Конче. Таму ноќевале за здравје и оставале дарови во знак на завет (кошули, крпи, чорапи) или дарувале ситна и крупна стока.
• Прилеп: Марко Цепенков забележал дека во Прилеп, Св. Константин и Елена биле покровители на еснафот на базрѓаните (трговците).
• Охрид (Манастир Св. Наум): Под самиот манастир, веднаш до езерото, се наоѓа извор со лековита вода под карпите. Според преданието, Свети Наум упатил татко на ќелаво девојче токму на овој празник да ја измие ќерката на изворот. Откако ѝ пораснала убава коса, традицијата останала до ден-денес – масовно да се посетува изворот на Св. Константин и Елена, бидејќи тогаш водата имала најголема исцелителна моќ.